Fandom

Scratchpad

Filozofia epoki Modernizmu

215,933pages on
this wiki
Add New Page
Discuss this page0 Share

Ad blocker interference detected!


Wikia is a free-to-use site that makes money from advertising. We have a modified experience for viewers using ad blockers

Wikia is not accessible if you’ve made further modifications. Remove the custom ad blocker rule(s) and the page will load as expected.

Kryzys antypozytywistyczny i nowe tendencje w epoce Młodej Polski Filozofia epoki Modernizmu
Strona główna
Czasopisma i manifesty literackie Młodej Polski (Confiteor, Forpoczty) →


Kryzys filozofii pozytywistycznej łączy się z kryzysem kryteriów realistycznych w literaturze. Poezja wysuwa się na miejsce szczególnie eksponowane, elementy liryczne wnikają do dzieł narracyjnych, ich obecność powoduje rozluźnienie reguł kompozycyjnych w dziedzinie powieści i rozrost eseistycznego zdobnictwa w krytyce literackiej. Dramaturgia nawraca do swobodnych otwartych form, wypróbowanych już przez romantyzm, do synkretycznego łączenia cech rodzajowych. Literatura w coraz mniejszym stopniu odbija świat, coraz bardziej staje się celem sama dla siebie, kreuje własne prawa asocjacyjne, rozrywa związki przyczynowe między zdarzeniami. Wszystkie te zjawiska występują nie tylko bezpośrednio w twórczości, ale i w programach artystycznych oraz towarzyszących im dyskusjach.

Ważnym elementem dla rozwoju filozofii było odkrycie i fascynacja orientem: Indiami, Chinami, Japonią oraz religiami: hinduizmem, buddyzmem; stąd też w filozofii pojawiło się pojęcie absolutu, idealnego, nierozpoznawalnego bytu, który zastąpił pojęcie osobowego Boga

Filozofia F. Nietzschego

Nietzsche

Fryderyk Nietzsche

W latach, w których powstawały arcydzieła realizmu polskiego, na horyzoncie europejskim zaznaczał się już kryzys filozofii pozytywistycznej. Pierwsze sygnały buntu spotykamy u Fryderyka Nietzschego (1844—1900), filozofa uformowanego przez ideę ewolucjonizmu i postulaty naukowości, ale przezwyciężającego związane z nimi ograniczenia myślowe i głoszącego w głównym okresie swej twórczości kult indywidualizmu. Hasłem Nietzschego stało się „przewartościowanie wszystkich wartości", głoszenie prymatu życia nad rozważaniami abstrakcyjnymi i nad tradycyjną moralnością. Pisał on albo w stylu lapidarno-aforystycznym, przypominającym formę moralistów francuskich wieku XVII, albo prozą rytmiczną o bogatej obrazowości, w której poszczególne obserwacje i tezy stawały się symbolicznie wieloznaczne.
Centralnym — tak z punktu widzenia refleksyjnego, jak formalnego — dziełem jest "Tako rzecze Zaratustra". Postać twórcy religii perskiej, Zoroastra (Zaratustry), stała się tu pretekstem poetyckim, w istocie jest on sobowtórem autora, wyrazicielem jego protestu przeciw strukturze kultury europejskiej. Nietzsche był z wykształcenia filologiem klasycznym, toteż częstą sferą skojarzeń są u niego tradycje i mity antyczne.
F.Nietzsche głosił hasła:

  • Nierówność społeczna - ludzie dzielą sie na "podludzi" i "nadludzi". Ci drudzy byli antidotum na młodopolskie nastroje. Nadczłowiek jest zdolny do samorealizacji, odnajdujący siłę, moc, hart ducha, zdolny do przeciwstawiania się niewolniczej moralności, krępującej życie cżłowieka. Podludzie to tłum, motłoch, zdecydowana reszta społeczeństwa. Brakuje im woli twórczej, ich życie ustala moralność, religia, normy społeczne. Są niewolnikami kulturowych form, w przeciwieństwie do tych, którzy butnują się i są panami samych siebie.
  • Dwie postawy życiowe:
    • apollińska - zrównoważona, harmonijna, poddająca się interpretacji intelektualnej; Dążenie do obrazowania świata, tworzenia jego pozoru, który przesłania prawdę o życiu i przez to pomaga je znosić. Z żywiołu apolińskiego wyrastają sztuki obrazowe – poezja, malarstwo i rzeźba.
    • dionizyjska - dynamiczna, destrukcyjna, urzeczywistniająca się przez szaleństwo wyobraźni, znoszenie granic, istota życia, dzika nieokreśloność, chaotyczność i nieokiełznanie; Nietzsche jako człowiek i jako filozof wybrał wariant dionizyjski.
  • Kult życia - życie to wartość autonomiczna, bo dopiero człowiek silny, wyzwolony, pełen energii potrafi docenić jego znaczenie i udzdrowić kulturę.
  • Wolność - posiada ją ten, kto potrafi ją sobie zapewnić.
  • Relatywizm poznawczy. Nietzsche za prawdę uznawał, to co służy życiu. Człowiek z subiektywnych doznań tworzy imaginację świata. Relatywna jest również Etyka, która stanowi pochodną ludzkiej natury. W utworze "Tako rzecze Zaratustra" zakwestionował Wartości filozofii chrześcijańskiej i demokracji - Altruizm, Wolność, Równość, litość - uważał je za "etykę niewolników", w nich upatrywał Upadek kultury.

Młode pokolenie było zafascynowane filozofią Nietzschego. Wyobraźnię pociągał skrajny indywidualizm, tak odmienny od dawniej obowiązującego jako norma wartości podporządkowania jednostki społeczeństwu. Opierając się na dziełach Nietzschego, przeciwstawiano się moralistycznym tendencjom realizmu mieszczańskiego, tradycyjnym rozróżnieniom dobra i zła. Życie stawało się autonomicznym celem, zwłaszcza życie aktywne. Był to pogląd na świat programowo optymistyczny. W kręgach radykalistów intelektualnych popularnosć Nietzschemu zapewniła krytyka mieszczaństwa, głupoty i moralności filistrów. Jego filozofię cechował arystkoratyzm i hasło walki ze słabością (Werder hart! - bądżcie tawrdzi!), będące ukrywanymi atyhumanistycznymi i antydemokratycznymi tendecjami czasów imperializmu. Polski poeta Ludwik Krzywicki pisał w 1899:

Jeśli pragniecie wskrzeszenia epoki dawnych bohaterów, to stwórzcie warunki, ażeby każdemu dano miesce według uzdolnień i skłonności, każdą zaś zdolność oceniono według zasług rzeczywistych. Powołajcie do istnienia odpowiedzialność imienną, a patrzcie śmiało w oczy tej wielkiej prawdzie, iż ludzie ludziom nie są równi. Tym przykazaniem zwiastuję wam nie panowanie bestii blondynowej Nietzschego, jeno świt braterstwa.

Filozofia A.Schopenhauera

Schopenhauer

Artur Schopenhauer

To, co było wspólne generacji modernistów, zwracało się przeciw realizmowi i racjonalizmowi, ale w obrazie prądów charakterystycznych dla epoki występują dwie różne tendencje emocjonalne. Optymistycznej wizji Nietzschego trzeba przeciwstawić pesymizm filozofii Artura Schopenhauera (1788—1860).
Główne dzieło Schopenhauera, "Świat jako wola i wyobrażenie", traktowało zjawiska dostępne poznaniu zmysłowemu jako złudę. Autor wprowadzał w ten sposób do myśli europejskiej metafizykę indyjską. Uważając świat zewnętrzny za niepoznawalny obiektywnie, wskazywał na inną drogę poznania — na wiedzę człowieka o samym sobie. Mówi nam ona, że jesteśmy wolą. Introspekcja jako metoda konstruowania obrazu świata i życia prowadziła Schopenhauera do wniosków pesymistycznych. Człowiekiem rządzi bezrozumny popęd, który nigdy nie może być w pełni zaspokojony — towarzyszy mu lęk przed śmiercią. Zderzenie tych dwóch sił wewnętrznych czyni życie męką.
Możemy się z niej wyzwolić na dwa sposoby:

  • zdławić w sobie pęd życia, porzucić pragnienia, wyrzec się wszelkiej woli, zaniechać działań, zatopić się w niebycie - innymi słowy, popaść w stan nirwany - zaczerpnięty z kultury indyjskiej termin oznaczający stan między życiem a śmiercią, stan totalnego spokoju wewnętrznego
  • poddać się kontemplacji Estetyki, Sztuki, Piękna i Filozofii - to daje nam namiastkę jakiejkolwiek satysfakcji i wyzwolenia się z niewoli

Ostatecznym rozwiązaniem jest oczywiście śmierć.
Wpływ Schopenhauera na rozwój filozofii był mniejszy niż na rozwój sztuki. W dramatach muzycznych Ryszarda Wagnera znajdujemy wiele wątków nawiązujących do Schopenhauerowskiego kręgu woli, popędu, lęku i bólu. W twórczości Młodej Polski możemy odnaleźć liczne inwokacje do śmierci, Hymn do Nirwany, apoteozy samobójstwa jako wyzwolenia, opisy udręczeń psychicznych spowodowanych przez popęd erotyczny; rodowód tych motywów jest bezpośrednio lub pośrednio związany z deterministycznym pesymizmem Schopenhauera.

Filozofia H.Bergsona

Bergson

Henri Bergson

Metafizykę, odrzucaną kategorycznie przez pozytywizm, odnowił i unowocześnił filozof francuski Henryk Bergson (1859—1941); krytykując intelekt i racjonalizm jako główne lub jedyne źródło poznania, wskazując na niewystarczalność doświadczenia, uznał intuicję za cenny sposób bezpośredniego poznania i ujmowania rzeczywistości zarówno zewnętrznej, jak i wewnętrznej, czyli ludzkiej jaźni. Podstawowym założeniem koncepcj bergsonizmu jest istnienie tajemniczej siły życiowej - "élan vital", utrzymującej świat w nieskończonym ruchu. Siła ta, różni się od schopenhauerskiego pędu prowadzącego do unicestwienia i samozagłady - jest raczej motorem naszych działań. Jest ona również zasadą istnienia świata - przejawia się we wszystkich formach bytu, jej zmienność i dynamika odziwerciedla się w rzeczywistości, którą napędza.

Inne filozofie

Zygmunt Freud

Ważne zmiany zaszły również w psychologii. Lekarz austriacki Zygmunt Freud (1856—1939) rozpoczął od studiów nad przyczynami chorób nerwowych, następnie, gromadząc obserwacje kliniczne, zbudował teorię o dwoistym charakterze życia psychicznego, świadomym i nieświadomym. W psychoanalizie Freuda doniosłą rolę grają motywy erotyczne jako czynniki warunkujące ludzkie postępowanie. Literatura skorzystała z tej sugestii, dokonując znamiennych przesunięć zarówno w hierarchicznym układzie tematów, jak i w konkluzjach wartościu

Karol Marks i Fryderyk Engels

Od innej, ważniejszej historycznie niż metafizyka strony przezwyciężał pozytywistyczną hierarchię wartości materializm dialektyczny Karola Marksa (1818—1883) i Fryderyka Engelsa (1820— —1895). Metafizyce jako filozofii absolutu przeciwstawiali twórcy socjalizmu naukowego dialektykę jako filozofię zmienności bytu. Nie ograniczając się do badania przyrody, jak materialiści mechanistyczni, w centrum badawczej uwagi stawiali zjawiska społeczne. Tworzyli więc materializm historyczny;, filozofia stawała się zarazem działaniem politycznym, narzędziem skutecznej walki o przemianę świata, czynnikiem przyspieszającym aktywną, rewolucyjną walkę klasy robotniczej przeciw ustrojowi kapitalistycznemu.


Bibliografia

  • "Młoda Polska - literatura polska", PZWS, Warszawa 1972
  • Lesław Eustachiewicz "Młoda Polska. Charakterystyka okresu i wybór tekstów", WSiP, Warszawa 1982

AntykŚredniowieczeRenesansBarokOświecenieRomantyzmPozytywizmModernizm20-lecieWspółczesność
Modernizm (Młoda Polska)
Modernizm
Wypracowanie
Uploadimage
Wszystkie artykuły, obrazki i szablonyZaloguj się
NewsNowe stronyToDoCiekawe stronyEdytuj

Also on Fandom

Random wikia