Modernizm
From Scratchpad
| ← Obraz pogan i chrześcijan | Kryzys antypozytywistyczny i nowe tendencje w epoce Młodej Polski Strona główna | Filozofia epoki Modernizmu → |
Contents |
[edit] Pochodzenie nazwy
Okres w literaturze polskiej umownie objęty datami 1890-1918 zwykło się nazywać Młodą Polską. Lecz określenie to mimo najszerszego znaczenia nie było jedynym stosowanym dla określenia tej epoki. Wielu twórców opowiadało się za innymi nazwami (określeniami), starając się udowodnić słuszność takich określeń.
Poeta Langer naśladując poetów francuskich posłużył się określeniem Modernizm. Słowo to wywodzi się od francuskiego moderne - współczesny, nowoczesny, i wyraża granicę między starym a nowym światem, między nową a starą literaturą. Określenie to przyjęło się stosować ze względu na nowe, nieznane dotąd zjawiska. Kazimierz Wyka - historyk literatury w swoim utworze pt. "Modernizm polski" skorygował to określenie. Wskazywał, że można je stosować tylko dla oznaczenia pierwszej fazy przygotowawczej, wstępnej. Uważał, że w tym to okresie pojawiają się nowe elementy - indywidualizm, powrót do metafizyki, przepojenie różnych rodzajów literackich elementami liryki. Uznawał, że skoro modernizm przyjmujemy jako fazę wstępną do rozpoczęcia nowej epoki, to w o utworach modernistycznych możemy mówić tylko w przypadku dzieł, które powstały w okresie 1887-1903.
Kolejnym określeniem stosowanym w tej epoce był Neoromantyzm. Użyte ono zostało przez Edwarda Porębowicza w jego pracy pt. "Poezja polska nowego stulecia". Tym mianem określa się tendencje poezji przełomu wieków XIX/XX, które nawiązują do stylu poezji romantycznej. Może być on pojmowany jako określenie całej epoki bądź tylko jednego z kierunków prądów ideowych. Określenie to nie spotkało się z szerokim poparciem twórców. Julian Krzyżanowski twierdził, że nie odzwierciedla ono i nie obejmuje wszystkich zjawisk i procesów zachodzących w ciągu epoki - ogranicza się tylko do poezji i sztuki, tym niemniej monografia jego autorstwa nosi tytuł „Neoromantyzm polski 1890-1918”.
Jednak najczęściej stosowanym określeniem epoki 1890-1918 było Młoda Polska, użyte po raz pierwszy przez Artura Górskiego (pseud. ”Quasimodo”) w krakowskim "Życiu". Był to termin wszechstronny z tego względu, że obejmował nie tylko literaturę, lecz także inne dziedziny sztuki. Kazimierz Wyka w jednym za swoich artykułów prezentuje argumenty popierające taki wybór. Uważa, że:
- termin ten jest najmniej obciążony zawartą w nim interpretacją;
- użyty w obrębie pokolenia modernistycznego stanowi element samookreślenia się epoki;
- Nazwa „Młoda Polska” jest analogiczna do nazw „Młode Niemcy”, „Młoda Skandynawia”, „Młoda Francja” i wyraża sprzeciw dotychczasowym ideałom i wartościom pozytywistycznym, podkreśla narodowy charkater literatury,
- ma charakter opisowy, nie-interpretujący, nie podkreśla związku z tradycją, ani analogii z malarstwem, jak impresjonizm, nie odwołuje się do zjawisk spoza literatury, jak dekadentyzm
- określa całość zjawisk w literaturze 1890-1918
- godzi zjawiska sprzeczne
- dopuszcza możliwość traktowania literatury jako zjawiska niejednorodnego
[edit] Periodyzacja epoki
Daty graniczne Młodej Polski nie są aż tak wyraźne, jak miało to miejsce w przypadku Romantyzmu, czy Pozytywizmu.Lata 1890-1900 to czas dominacji i silnych wpływów europejskiej literatury (tzw. „poeci wyklęci” – Charles Baudelaire, Paul Verlaine, Artur Rimbaud), filozofii (Schopenhauer, Nietzsche) i sztuki Kazimierz Wyka w swej rozprawie Charakterystyka okresu Młodej Polski proponuje rok 1890 jako początek Modernizmu w Polsce i tak swoją decyzję motywuje:
„Data wymieniona nie oznacza żadnego wybitnego wydarzenia literackiego, tym bardziej politycznego. Sugeruje ona jedynie, że ostatnie dziesięciolecie XIX wieku znajdować się będzie tak dalece w znaku narastających objawów związanych z Młodą Polską, że już w latach 1895—1900 pokolenie tworzące tę literaturę staje się pokoleniem czołowym i przodującym".
To także okres rozwjoju poglądów dekadentyzmu i "Fin de siècle" (fr. "koniec wieku").
Okres od 1900 roku to niewątpliwie wzrost znaczenia kultury i sztuki polskiej. W literaturze dominuje dramat (1901 rok - "Wesele" Wyspiańskiego) i powieść ("Ludzie bezdomni" Żeromskiego).
Melancholijne, dekadenckie i antypozytywistyczne nastroje kończą się wraz z rokiem 1918 i odzyskaniem przez Polskę niepodległości.
[edit] Terminologia
Zobacz artykuł: Modernizm - pojęcia
[edit] Filozofia epoki
Schopenhaueryzm: filozofia pesymistyczna - życie jest pasmem cierpień, człowiek męczy się, zmierzając do szczęścia. ratunkiem od tego jest:
- kontemplacja sztuki
- przejście w stan Nirwany
Nietzscheanizm - filozofia buntu przeciw wartościom, słabości i moralności człowieka. Nietzsche głosił nierówność ludzi. dzieląc ich na Nadludzi i Podludzi. "Nadludzie" mogą dzięki temu działać poza prawem i moralnością, ponad dobrem i złem.
Bergsonizm - kult życia, jego pędu (elan vital); rzeczywistość jest w nieustannym ruchu, można ją poznać tylko przez intuicję i instynkt, a nie przez racjonalne podejście do życia. Powrót do metafizyki i irracjonalizmu.
Zobacz artykuł: Filozofia epoki Modernizmu
[edit] Czasopiśmiennictwo
Podobnie jak w pozytywizmie, czasopiśmiennictwo odgrywało istotną rolę dla przedstawicieli Młodej Polski. Na łamach periodyków artyście prezentowali swoje artykuły, manifesty (m.in. "Confiteor" Przybyszewskiego), wiersze. Najważnieszymi pismami były:
- "Życie" warszawskie, redgaowane przez Zenona Przesmyckiego, przeciwstawiające się naturalizmowi na rzecz neoromantycznych idei narodowowyzwoleńczych,
- "Życie" krakowskie, w którym pojawił się cykl artykułów "Młoda Polska" i manifest "Confiteor",
- "Świat", dwutygodnik Zygmunta Sarnieckiego,
- 'Chimera" Zenona Przesmyckiego, który zamieścił w nich ocalone wiersze C.K.Norwida
Zobacz artykuł: Czasopisma w epoce Modernizmu
[edit] Kryzys antypozytywistyczny
Pierwsze sygnały i oznaki zbliżającego się kryzysu antypozytywistycznego zauważamy w filozofii Fryderyka Nietzschego, głoszącego postulaty indywidualizmu i "przewartościowania wszystkich wartości"; jest ona kontrastowana wybitnie pesymistyczną opinią Schopenhauera, który uważał, iż człowiekiem rządzi bezrozumny, niemożliwy do zaspokojenia popęd, a wszystkiemu towarzyszy lęk przed śmiercią.
W latach 1890-91 zaczęli debiutować poeci urodzeni w latach 60-tych, chcący zanegować i zbuntować się przeciw filozofii pozytywizmu. Pozostawali oni pod wpływem pisarzy francuskich, tzw. "poetów wyklętych" - symbolistów: Charlesa Baudelaire'a, Paul'a Verlain'a, Artura Rimbaud'a.
| Kwestia | Przyczyna | Skutek |
|---|---|---|
| Rola Sztuki i Artysty | Sztuka ma być użytkowa, utylitarna (użyteczna) | Hasło "sztuka dla sztuki" - sztuka ma być po prostu piękna, aspołeczna, apolityczna (jako kontrast do epoki pozytywizmu |
| Pisarz-społecznik, dziennikarz | artysta- "kapłan sztuki", indywidualista, tylko on jeden pojmuje sztukę | |
| Filozofie i hasła | jednostka podporządkowana społeczeństwu, tradycyjne rozróżnienie dobra i zła, moralistyczne tendencje realizmu mieszczańskiego | Indywidualizm, wiara w życie jako wartość; życie powinno być aktywne i optymistyczne (filozofia Nietschego) |
| Scjentyzm, racjonalizm - zaufanie nauce, odrzucenie metafizyki | "Czy nauka może zmienić nastawienie do świata, czy daje tylko postęp, czy pozwala poznać sens świata?" - zastąpienie empirycznego poznania intuicjonizmem (Henri Bergson) | |
| Społeczeństwo | Idea pracy organicznej | Rozwarstwienie społeczeństwa, brak solidarności i jedności |
| Rozwój przemysłu, handlu i cywilizacji | Konsumpcjonizm, zepsucie społeczne, walka o byt i egoistyczna gonitwa za pieniędzmi, uprzedmiotowienie człowieka, sztuki; Filister (mieszczanin) - człowiek obojętny na sprawy społeczne, bezideowy ("mieszczuch", "kołtun") | |
| Literatura | dominacja prozy, liryka nie odgrywa ważniejszej roli | Szczególne miejsce poezji, rozluźnienie reguł kompozycyjnych; Dramat - powrót do otwartych form, synkretycznego łączenia cech rodzajowych; literatura staje się celem sama dla siebie |
| Stosunek do sprawy narodowej | Walka o niepodległość zamieniona na pracę dla dobra narodu | Upadek ideałów pozytywistycznych, okazało się, że ugodowa polityka poradzi do stagnacji. Stąd powrót do ideałów romantycznej walki i Neoromantyzmu |
|
| ||
| Lekcje: Wstęp do modernizmu • Modernizm - pojęcia • Filozofia epoki Modernizmu • Dekadentyzm • Czasopisma w epoce Modernizmu • Confiteor • Forpoczty • Teka Stańczyka • Stańczycy • Niemoc (wiersz) • Wesele • Bohaterowie "Wesela" • Kompozycja "Wesela" • Kto się komu pojawia w "Weselu"? • Symbolika "Wesela" • Ocena chłopów i inteligencji • Cyganie, dandysi, dekadenci • Koncepcja młodopolskiego artysty i sztuki • Evviva l'arte! (wiersz) • Impresjonizm • Melodia mgieł nocnych (wiersz) • Symbolizm • Deszcz jesienny (wiersz) • Kowal (wiersz) • Krzak dzikiej róży (sonet I) (wiersz) • Ekspresjonizm | |
| Lektury: Wesele • Chłopi • Ludzie bezdomni | |
| Wypracowania: • | ||
 | Wszystkie artykuły, obrazki i szablony • Zaloguj się News • Nowe strony • ToDo • Ciekawe strony • |
